هغوی به ځان ووژني!!

 

هغوی به ځان ووژني!!

که څه هم لس کاله کیږي، چې په هیواد کې د ډموکراسۍ او د ښځو د حقوقو د تامین ډول غږول کیږي،خو لا هم د هیواد په ډیری سیمو کې هماغه د جنګسالارۍ او قوماندان سالارۍ قانون حاکم دی او هر جنګ سالار او ټوپک سالار په سلهاوو مسلح کسان لري چې په اړونده سیمه کې ورته څوک برند نه شي کتلای او هر هغه څه یې چې  زړه وغواړي په خپل ملوک الطوایفي چاپيریال کې يې تر سره کوي .

تیره اوونۍ یو ځل بیا د تخار له ولایت څخه یو له درد او شرم څخه ډک د جنسي تیري خبر په رسنیو کې خپورشو، چې د تخار ولایت په تاشتم سیمه کې پنځو تنو، چې یو یې مسلح و، د یوې کورنۍ په ځوانې لور وروسته له دې چې هغه یې تر وهلو ډبولو لاندې ونیوه پرې ډله ییز جنسي تیری وکړ. د دغې نجلۍ د کورنۍ غړي وايي که د دې جنایت عاملین ونه نیول شي او جزا ورنکړل شي، نو دوی به ځانونه ووژني. خو څوک به د دوی غږ واوري؟ دا لومړۍ پيښه نه ده، لرې نه ځو یوازې په تیر او روان کال کې د هیواد په بیلابیلو په تیره بیا تخار ولایت کې په لسهاوو د دې پیښو رامنځ ته شوې، خو کله هم تر اوسه څوک د دې شاهد نه وو، چې ددغه ډول جنایت تر سره کوونکو ته دې جزا ورکړل شي. تیره اوونۍ د ښځو په وړاندې له تاوتریخوالي او وژنو ډکه اوونۍ وه. دا د ډیر شرم ځای دی،چې د امنیتي ارګانونو په شتون کې او د ښځو د حقونو د دفاع د بنسټونو د فعالیتونو تر څنګ بیا هم تاوتریخوالی ډیر او د جنسي تیریو پیښو زور موندلی دی.

یو عمده علت،چې د دې پیښو د تکرار باعث ګرځي دا دی چې قانون نه تطبیق کیږي، د دا ډول اعمالو تر سره کوونکي نه نیول کیږي او که نیول کیږي هم له دې کبله چې زور واکي دي او یا خو د پیسو په زور ډیر ژر بیرته خوشي کیږي.د قانون نه تطبیق زموږ د ټولنې اساسي ستونزه ګڼل کیږي، په ډیری نورو مواردو کې هم دا کار په ټولنه کې د ننا امنۍ او انارشۍ لامل ګرځیدلی دی.

له بلې خوا په لرې پرتو سیمو کې لاه د پخوا په شان له دې کبله چې د حکومت کړنې ضعیفې او نا توانه دي، نو دا ډول خلک له قانون څخه په سرغړونې او خپلسریو هر څه چې وغواړي هغه تر سره کوي او له بده مرغه ډیری وخت د دغو بې قانونیو او خپلسریو قربانیان ښځې او ماشومان دي، ځکه دا دواړه د ټولنې هغه برخه دي چې ډیر ژر متضرر کیږي او هغه عامیانه متل هم دی، چې د نارینه وو لاس هم پرې بر دی.   

بل خوا د افغانستان د بشري حقونوخپلواک کمیسیون هم په څو څو ځلې اندیښنه ښودلې چې  په افغانستان کې پر ماشومانوهم د جنسي تیري پیښې د تېر کال په پرتله زیاتې شوې دي .

د هیواد د بشري حقونو وضعیت د تیر په څیر د اندیښنې وړ دی. د بشري حقونو د ستونزو په ډله کې له  عدالت نه پرته  وژنې، شکنجه، د بندیخانو خراب وضعیت، له سزا نه د چارواکو معافیت، دمحاکمې نه مخکې د اوږدې مودې لپاره په بند کې ساتل، د مطبوعاتو پر آزادۍ محدودیت لګول، په دېني ازادېو باندې محدودېت لگول، د ښځو په وړاندې تاوتریخوالی او ټولنیز تبعیض، ، د لږکیو سره ناوړه چلند، د ماشومانو سره ناوړه جنسي چلند، د انسانانو قاچاق، د کارګرانو د حقونو تر پښو لاندې کول، په وسله والو شخړو کې د کم عمرو سرتیرو کارول، او د کم عمره ماشومانو په کار ګومارل راځي او داسې نورو ته ګوته نیولی شو.

د بشري حقونو د دفاع ډلو د رپوټونو له مخې په افغانستان کې هر کال د تاوتریخوالي، په سلګونو پیښې رامنځ ته کیږي، چې ورکې ځان وژنه، ځان سوزونه، له کور څخه تیښته، وهل ‌‌ډبول، جبري ودونه او نور شامل دي.

نن سبا د هیواد په بیلا بیلو سیمو کې داسې پیښې لیدل  کیږي چې قلم ئې په ليکلو شرمېږي .د دې لپاره چې ښځې ته هم انسان په سترگه کتل شوي وي اړينه ده چې دولت د قانون پلي کېدو او د ښځوپه وړاندې ناروا کړنو ته جدي پاملرنه وکړي او ديني عالمان ،ټولنيز سازمانونه اومدني ټولنې د ښځو په وړاندې دظالمانه کړنو اوتوپيريز برخورد پر خلاف پراخ تبليغ وکړي اوزموږ هیوادوال په دې پوه کړي چې ښځه هم انسان ده او له نارينه سره دټولنيز ژوند په ټولوبرخو کې برابر حق لري.

 

اوس یې حلالوي هم

 

اوس یې حلالوي هم

تیره اوونۍ د هرات ولایت په کشک کهنه ولسوالۍ  کې یوه میړه په ډیره بې رحمۍ خپله ښځه د چاقو په وسیله حلاله کړه او همداشان په پروان ولایت کې هم دوه تنه پر یوې یوولس کلنې نجلۍ د ډله ییز جنسي تیري په تور ونیول شول.

دا هغه پیښې دي، چې په یو ډول نه یو ډول رابرسیره کیږي، خو دا چې څومره د دې پیښو پټې پاتې کیږي او کورنۍ او متضررین یې د څرګندیدو مخالف دي، بیا د قضیې بل اړخ دی.

پورته یادې پیښې او دې ته ورته نورې د تاوتریخوالي بیلابیلې بڼې څرګندوي، چې زموږ په ټولنه کې د ښځو په وړاندې شتون لري.

د نجونو او ښځو په وړاندې تاوتریخوالی د افغاني ټولنې د ستونزو له بیلابیلو اړخونو سرچینه اخلي. په ټولنه کې د ناوړه دود او دستور شتون، د خلکو د سواد د کچې ټیټوالی، اقتصادي کمزورتیا، د اسلامي قوانینو پر بنسټ د ښځو له حقونو بې خبري او... ټول هغه څه دي چې د ښځو په وړاندې د حساسیتونو زیږنده او د دوی په وړاندې د تاوتریخوالي د زیاتیدو سبب ګرځي.

د تاریخ په اوږدو کې افغان ښځې د ټولنې هغه برخه ده، چې هر وخت یې د ټولنیزو او سیاسي بدلونونو په ترڅ کې ستونزې او ناخوالې زغملې او تر نورو ډیرې اغیزمنې شوې دي. له بیلابیلو تاوتریخوالو سره مخ شوې ان تر دې چې د وخت په تیریدو دغه تاوتریخوالي په یوه دود بدل شوي او ښځې هم پرته له دې چې هغه د تاوتریخوالي په توګه وپیژني زغمي يې او په وړاندې یې هیڅ ډول حساسیت نه ښيي. ځکه خو د افغانستان د مدني ټولنو یو شمېرغړې په دې باور دي، چې افغانې ښځې د خپلو طبیعي او اساسي حقونو څخه بې خبرې دي او په یوه ډول يې په خپله تر پښو لاندې کړي دي چې باید په خپلو اساسي حقونو ځانونه پوه کړي.  

په تیر هجري شمسي کال کې د ملګرو ملتونو د سازمان د راپور پر بنسټ په سلو كې ۳۵ افغانې ښځې  له فزيكي تاوتريخوالي ، په سلو كې ۴۰ له جنسي تاوتريخوالي او ۳۰ تر ۴۰ فيصده نورې له رواني تاوتريخوالي سره مخ شوي ، چې دا مساله د مدني ټولنو ، د ښځو د حقوقو د ملاتړ د ټولنو او د دولتي چارواكو  د ژورې انديښنې سبب ګرځيدلې.

خو خبره دا ده چې یو نارینه په کوم حق د یوې ښځې ، چې هغه هم یو انسان ده ، د اسلام مقدس دین، د بشر د حقونو قانون او د هیواد قوانینو هم ورته مساوي حقوق ورکړي ، ژوند ترینه اخلي او بیا هغه ته دولت او د دین عالمان جزا نه ورکوي .

دا لومړۍ یا هم کومه نوې پیښه نه ده ، بلکې ویلی شو چې هر کال په لسهاوو دې ته ورته د تاوتریخوالي پیښې د ښځو په وړاندې تر سره کیږي ، خو له بده مرغه نه یوازې مخه یې نه نیول کیږي، بلکې ورځ تر بلې یې په شمیر کې زیاتوالی هم رامنځ ته کیږي.

کله چې یوې ښځې ته په داسې حال کې چې نکاح يې هم کړې، د سنګسار سزا ورکول کیږي ، کله چې یوه نجلۍ د زنا په تور په داسې حال کې چې مقابل لوری یعنې نارینه برات اخلي د مرګ جزا ورکول کیږي ، نو بیا ولې دولت او علما د یوه نارینه د جرم په وړاندې پټه خوله پاتې کیږي.

ځواب څرګند دی دا ځکه چې هغه یوه ښځه ده او زموږ په ټولنه کې ښځه یعنې محکوم ، مظلوم او له حقونو او انساني ژوند څخه محروم انسان .

موږ يوازې د ښاري ښځو ژوند ته په كتو سره نشو كولاى، د هغوى د حقونو د تامين يا نه تامين ارزونه وكړو بلكې د هيواد په لرې پرتو سيمو كې زموږ خويندې په ډير بد او ناوړه حالت كې ژوند كوي او اصلا د حق په نوم كومه كلمه هم نه پيژني، پاتې لا څه، چې دوى زده كړه وكړي او يا هم له كور څخه بهر ووځي او يا هم د نظر وركولو حق ولري.

د بشري حقونو د دفاع ډلو د رپوټونو له مخې په افغانستان کې هر کال د تاوتریخوالي، په سلګونو پیښې رامنځ ته کیږي، چې ورکې ځان وژنه، ځان سوزونه، له کور څخه تیښته، وهل ‌‌ډبول، جبري ودونه او نور شامل دي.

له تیرو لسو کلونو راپدیخوا چې کوم بنسټونه  د ښځو د حقونو د تامین په خاطر سره له ډیرو پیسو او امکاناتوپه کارلګیا دي او په تیره بیا د ښځو لپاره د یوه وزارت شتون د دغو ستونزو په کموالي او له منځه وړلو کې ګټور نه دي ثابت شوي.

 

ښځینه سوداګري د ودې په حال کې

 

ښځینه سوداګري د ودې په حال کې

د سوداګرۍ په بیلابیلو برخو کې افغان سوداګرو ښځو د شپږ ملیونو ډالرو په ارزښت پانګه اچونه کړې.

په هیواد کې له پانګې اچونې څخه د ملاتړ د ادارې (آیسا) چارواکي د ښځو د سوداګرۍ د پراختیا لپاره له تازه هڅو څخه خبر ورکوي.

دغه اداره وايي چې د شپږ ملیونو ډالرو په ارزښت، د ښځو له خوا پانګه اچول شوې او شرکتونه جوړ شوي، څه باندې پنځه سوه ښځې په هغو کمپنیو کې برخه لري او په رهبري پلاوي کې شاملې دي چې له دغې ادارې سره ثبت دي.

دغو سوداګرو ښځو په خپلو هڅو سره هم د خپلو کورنیو او هم د دې هېواد په اقتصادي وده کې مهم رول لوبولی دی.

په افغانستان کې له پانګې اچونې څخه د ملاتړ ادارې چارواکي وایي، په پام کې لري چې سوداګرو ښځو ته د روزنیزو پروګرامونو د عملي کولو تر څنګ په کابل او ولایتونو کې د سوداګرو ښځو د لاسي صنایعو نندارتونونه هم پرانیزي.

په عین حال کې د ښځو چارو وزارت هم په سوداګریزه برخه کې د دې ډول روزنیزو پروګرامونو د عملي کولو هرکلی کوي او وایي چې سوداګرې ښځې جدي مرستو ته اړتیا لري.

کله چې لس کاله پخوا ښځو په بیلابیلو ټولنیزو چاروکې په کار پيل وکړ، د ښځو د سوداګرۍ چارې یو څه کمزورې او کمرنګه وې، خو د وخت په تیریدو سره دغه چارې پرمختللې او ګړندۍ شوې او په دې برخه کې زیات شمیر نورو ښځو هم لیوالتیا پیدا کړه او دغې چارې ته یې مخه کړه، سوداګرو ښځو په بیلابیلو تولیدي برخو لکه: لاسي صنایع، دغالیو اوبدل، د چرګانو روزل، زراعت، مالداري، ماهي روزل او داسې نورو کې یې پانګه اچونه کړې ، چې د دغو ټولو د ښه سمبالښت په مقصد اوس د سوداګرو ښځو فدراسیون ترعنوان لاندې یوه ټولنه هم فعالیت لري، چې پکې د ځینو مخکښو ښځو په زیار او زحمت افغانې کسبه کارې ښځې راغونډې شوې دي. دغه فدراسیون چې د ټول هېواد په کچه شاوخوا ۳۲ زره غړي لري، په بیلا بیلو لاسي صنایعو کې کار کوي.

سر بیره پر دغو ټولو پرمختګونو یو شمیر ستونزې او ننګونې هم وجود لري، چې د سوداګرو ښځو فدراسیون انتقاد ترې سر ټکوي او وايي، چې مرسته کوونکو ادارو ورسره اساسي مرستې نه دي کړي او د دوی لاسي صنایعو ته یې بازار نه دی پیدا کړی.

 د دې تر څنګ د دغه فدراسیون یو شمیر غړې شکایت کوي، چې ښځې په خواریو لاسي صنایع جوړوي، خو ډيره ګټه یې نورو ته رسیږي او دغو تولیداتو ته ښځې بازار نلري.

په تیرو څو کلونو کې د افغان دولت او نړیوالې ټولنې د هلوځلو په ترڅ کې افغانو ښځو ته په سیاسي، اقتصادي او نورو برخو کې د ودې زمینه مساعده شوې ده، خو یو شمیر ښځې انتقاد کوي چې اکثره اسانتیاوې په ښارونو کې رامنځ ته شوې او د کلیوالو ښځو په ژوند کې تراوسه پورې کوم ژور بدلون نه دی راغلی. انتقاد کوونکې وايي، چې د دې ستونزې د هواري لپاره دولت او خلکو ته په ګډه کار کولو ته اړتیا ده.

هغه ستونزې، چې سوداګرې ښځې ورسره لاس او ګریوان دي : په بهرنيو نندارتونونو كې د لګښت د بودجې كموالى، د لوازمو نه لرل، لوړ ټكسونه، د دولتي ارګانونو لږه پاملرنه، د پورونو په لاس نه راتګ او داسې نور هغه څه دي چې ښځینه سوداګرو فعاليتونه يې ټكني كړي دي. سوداګرې ښځې له دولتي او غيردولتي بانكونو هم هيله لري، چې دوى ته يوه اندازه پورونه وركړي ترڅو، د لاسي او داسې نورو صنايعو توليدات زيات كړي.

پورتنیو ټولو ننګونو ته په کتو سره ویلی شو چې ښځې کولای شي د ټولنې په ټولو برخو کې په پوره وړتیا ونډه واخلي او د ډیرو ستونزو له ګاللو سره، سره بیا هم خپلو هڅو ته دوام ورکړي، خو له دوی سره د مرستې په خاطر باید اړوند چارواکي او نور بنسټونه پاملرنه وکړي، ځکه تر اوسه چې کوم نندارتونونه په هیواد او بهرنیو هیوادونو کې په لاره اچول شوي د افغان ښځو لاسي صنایع او تولیدات پکې په نړیواله کچه ډیر ښه ځلیدلي، نو په کار ده چې د ملي او کورنیو تولیداتو په لا پراختیا کې هڅه وشي چې ویاړ یې په ټولو پورې تړلی دی. 

                                                                                                                                                             

... چا دا حق درکړی؟

 

... چا دا حق درکړی؟

تیره اوونۍ په نیمروز ولایت کې یوه میړه د خپلې ښځې خوله ، پزه څیرې او د دواړو لاسونو ګوتې یې پرې کړې او په هرات ولایت کې بیا یو جادوګر ملا یوه ښځه په دې پلمه چې پيریان لري او غواړي پیریان یې وسوځوي هغه وسوزوله ، چې دواړه ښځې د هرات په مرکزي روغتون کې بستر دي.

د ښځو په وړاندې دتاوتریخوالي له بیلابیلو ډولونو مو د اوونیزې په ډیری ګڼو کې یادونه کړې او دا مو هم په ګوته کړې چې زموږ په دودیزه ټولنه کې تل ښځو ته د دوهم جنس په سترګه کتل شوي او حتی په ډیری روڼ اندو کورنیو کې هم له دوی سره تاوتریخوالی کیږي او په پریکړو او مشورو کې ونډه نه ورکول کیږي.

زموږ په ټولنه كې د ښځو او نجونو په وړاندې تر زياتې كچې تاوتريخوالى شته او حتى په ځينو لرې پرتو سيمو كې خو بيا دا تاوتريخوالى په دود بدل شوى. كه څه هم له تيرو لسو كلونو راپديخوا چې كوم بنسټونه د ښځو د حقوقو د تامين په لار كې په هڅو لګيا دي، څه ناڅه په دې توانيدلي چې ښځو ته په ټولنه كې د حق په وركولو كې مرسته وكړي او په كورنيو او ټولنه كې د دوى په وړاندې له تاوتريخوالي څخه د كار اخستو مخه ونيسي، خو دې كار يوازې په لويو ښارونو او هغو كورنيو كې د عمل جامه اغوستې، چې يو څه روڼ اندي كسان دي. خو له بده مرغه په كليو او بانډو كې بيا هماغه د پخوا په شان نجونې د پيسو په مقابل كې خرڅيږي، په بدو كې وركول كيږي، په كم عمر او په زوره وديږي، جنسي تيرى پرې كيږي او په پاى كې د كورنۍ د غړو لكه ميړه، خسر، ليور او نورو لخوا وهل، ټكول كيږي او يا خو د ژوند له ناخوالو څخه دومره په تنګيږي، چې په خپله ځان سوزوي او يا په بل ډول ځان وژنې ته پناه وړي.

په تیر هجري شمسي کال کې د ملګرو ملتونو د سازمان د راپور پر بنسټ په سلو كې ۳۵ افغانې ښځې  له فزيكي تاوتريخوالي ، په سلو كې ۴۰ له جنسي تاوتريخوالي او ۳۰ تر ۴۰ فيصده نورې له رواني تاوتريخوالي سره مخ شوي ، چې دا مساله د مدني ټولنو ، د ښځو د حقوقو د ملاتړ د ټولنو او د دولتي چارواكو  د ژورې انديښنې سبب ګرځيدلې.

خو خبره دا ده چې یو نارینه په کوم حق د یوې ښځې ، چې هغه هم یو انسان ده ، د اسلام مقدس دین، د بشر د حقونو قانون او د هیواد قوانینو هم ورته مساوي حقوق ورکړي ، د هغې د بدن غړي غوڅوي او بیا هغه ته دولت او د دین عالمان جزا نه ورکوي .

دا لومړۍ یا هم کومه نوې پیښه نه ده ، بلکې ویلی شو چې هر کال په لسهاوو دې ته ورته د تاوتریخوالي پیښې د ښځو په وړاندې تر سره کیږي ، خو له بده مرغه نه یوازې مخه یې نه نیول کیږي ، چې بلکې ورځ تر بلې یې په شمیر کې زیاتوالی هم رامنځ ته کیږي.

کله چې یوې ښځې ته په داسې حال کې چې نکاح يې هم کړې، د سنګسار سزا ورکول کیږي ، کله چې یوه نجلۍ د زنا په تور په داسې حال کې چې مقابل لوری یعنې نارینه برات اخلي د مرګ جزا ورکول کیږي ، نو بیا ولې دولت او علما د یوه نارینه د جرم په وړاندې پټه خوله پاتې کیږي،چې یوه ؟وندي انسان ته د هغه د وجود د غړو د پرې کولو له کپله دومره عذاب ورکول کیږي ، چې څیره يې نه پيژندل کیږي او ولې هغه ملا چې په ژوندوني يې یوه انسان ته د دوزخ لمبې ښودلې له سخت غبرګون سره نه مخ کیږي؟

ځواب څرګند دی دا ځکه چې هغه یوه ښځه ده او زموږ په ټولنه کې ښځه یعنې محکوم ، مظلوم او له حقونو او انساني ژوند څخه محروم انسان .

د بشري حقونو د دفاع ډلو د رپوټونو له مخې په افغانستان کې هر کال د تاوتریخوالي، په سلګونو پیښې رامنځ ته کیږي، چې ورکې ځان وژنه، ځان سوزونه، له کور څخه تیښته، وهل ‌‌ډبول، جبري ودونه او نور شامل دي.

نن سبا د هیواد په بیلا بیلو سیمو کې داسې پیښې لیدل  کیږي چې قلم ئې په ليکلو شرمېږي .د دې لپاره چې ښځې ته هم انسان په سترگه کتل شوي وي اړينه ده چې دولت د قانون پلي کېدو او د ښځوپه وړاندې نارواکړنو ته جدي پاملرنه وکړي او ديني عالمان ،ټولنيز سازمانونه اومدني ټولنې د ښځو په وړاندې دظالمانه کړنو اوتوپيريز برخورد پر خلاف پراخ تبليغ وکړي اوزموږ هیوادوال په دې پوه کړي چې ښځه هم انسان او د خدای بنده ده او له نارينه سره دټولنيز ژوند په ټولوبرخو کې برابر حق لري.

 

خبر داری به څه ګټه ولري؟

 

خبر داری به څه ګټه ولري؟

دا دي یو ځل بیا د بهرنیو ځواکونو له یوه بل جنایت سره مخ کیږو. سر بیره پر دې ، چې  دغو ځواکونو  له دغه ډول کړنو څخه وروسته بښنه څه چې بښنې غوښتې ، خو له بده مرغه یوځل بیا هم د خپلو تیرو تیروتنو په تعقیب، د یوه بل شرموونکي او انساني ضد عمل په تر سره کولو سره زموږ د ځوریدلي ملت په وړاندې شرمیدلي او د خپلو بدو په خاطر له دغه صبور ملت څخه بښنه غواړي. تیره اوونۍ نړیوالو ځواکونو د هلمند ولایت د نوزاد ولسوالۍ په سلام بازار سیمه کې د خپلو ړندو عملیاتو په ترڅ کې ۱۴ تنه ملکي وګړي، چې ښځې او ماشومان وو په ډیره بې رحمۍ سره ووژل، چې وروسته یې بیا هم بښنه وغوښته، خو وروسته له وژنې بیا بښنه څه درد ، دوا کولی شي او آیا د بښنې په غوښتو به د هغو کورنیو څه درد  دوا شي چې خپل عزیزان یې له لاسه ورکړي.

 دا یو څرګند حقیقت اوټولوته په ډاګه دی، چې څه د پاسه درې نیمې لیسزې دي، چې هیواد او هیوادوال مو د جنګ په اور کې په ډیره بې رحمۍ او وحشیانه ډول سوزیږي.  وحشیانه په دې خاطرچې ډیر کم داسې لیدل شوي چې يو حیوان خپل همجنس حیوان وخوري یا یې وداړي،خو له بده مرغه د دې عصر او دوران ځینې انسانان د خپلو همجنسانو وینې په ډیره وحشیانه توګه څښي او د خپلو بادارانو زړونه یخوي.

تل د دې جنګونو قربانیان بې ګناه ملکي کسان، ښځې او ماشومان دي ، چې له دواړو لوریو وژل کیږي. که په ژوره توګه ځیر شو د هیواد په تنظیمي جګړو کې یوازې د کابل په ښار کې د ۶۰ زرو په شاوخواکې ملکي او بې ګناه کابل ښاریان ووژل شول، خو وروسته تر هغه خلکو دا تمه درلوده چې ګواکې نور به نو امن راشي او دا وژنې به ختمې شي ،خو هغه د چا خبره، چې تر څو زموږ دا زړه سوانده ګاونډیان او دا د نورو په خبرو مات واکداران او رهبران وي، هیڅکله به هم آرامي او نیکمرغي زموږ په برخه نه شي. دا ځکه چې هغوی ته په دې جګړه کې یوازې خپلې ګټې مطرح دي. او ځینې خو بیا د همدغه بدمرغه اور په تازه ساتلو کې د خپل ژوند بقا ویني، خو له بده مرغه چې بیا زموږ مظلوم ، درپه در او بیچاره ملت له منځه ځي. دا دي له دوهمې جګړه څخه نژدې ۹ کاله تیریږي، خو لا هم د هغه پای ته د حل لاره نه ده پیدا شوې ،هره میاشت د ملکي او نظامي ځواکونو څخه یو نوملړ خپریږي چې د تلفاتو ښکارندويي کوي، چې ډیری یې ملکي خلک دي.

   د هلمند د تیرې اوونۍ د پیښې په خاطر ولسمشر حامد کرزي په هېواد کې د عامو افغانانو په وژلو سره ناټو او امريکايي ځواکونو ته وروستى خبردارى ورکړ.

دغه خبردارى وروسته له هغه ورکړل شو، چې د ناټو امريکايي ځواکونو د هلمند په نوزاد ولسوالۍ کې د هوايي بمبار په ترڅ کې ۱۴ تنه ملکي وګړي، چې  ۷هلکان ،۵ نجونې او دوه مرمنې وې په ډیره بې رحمانه توګه ووژل.

ولسمشر کرزي په دې خبرداري کې ویلي:(( په وار وار امريکايي او ناټو ځواکونو ته خبردارى ورکړل شوی، چې د دوی خپلسري او بې ځايه عمليات هره ورځ د افغانستان بې ګناه او بې وزلو خلکو د وژلو لامل کېږي او دا ډول عمليات انساني او اخلاقي ارزښتونه تر پښو لاندې کوي ، خو داسې ښکاري چې غوږ ورته نه نېول کېږي.))

له دې مخکې هم دغو ځواکونو په کونړ ولايت کې لسګونه ښځې او ماشومان وژلي و ، د دغو ځواکونو عملياتي قوماندان ، چې له ولسمشر سره له پېښې وروسته کونړ ته تللى و، پر دې پېښې بښنه غوښتې وه او ژمنه يې کړې وه، چې  دا ډول پېښې به بيا نه تکراريږي، خو دا دي یو ځل نه بلکې په څو، څو ځله یې د تکرار شاهدان یو د هلمند ولایت د پیښې په شان د لسهاوو نورو داسې زړه بوږنوونکو پیښو شاهدان یو ، چې په لیدو او ، اوریدو یې د هر انسان زړه ځوریږي . دا چې ځومره به دغه ځواکونه د هیواد د ولسمشر وروستي خبرداري ته ارزښت ورکړي، هغه ځه دي چې راتلونکې به یې څرګنده کړي، خو انګیرنې دا دي ، چې دا به هم لکه د بښنې غوښتنې په څیر څو څو وارې تکرار شي، خو بې ګناه افغانان به همداسې وژل کیږي.

 

روغتیایي خدمتونه دپام وړ نه دي

 

روغتیایي خدمتونه دپام وړ نه دي

تیره اوونۍ په هیواد کې د نرس یا نرس قابلو ورځ ولمانځل شوه. دا په داسې حال کې ده، چې زموږ د ټولنې له ستونزو څخه  یوه هم د صحي کارکوونکو کموالی او حتی په لرې پرتو سیمو کې نه شتون دی.

که څه هم په وروستیو څو کلونو کې د نرس قابلو په روزنه کې ژور او بنیادي پرمختګونه شوي، خو سره له دې هم د مسلکي قابلو د کموالي او هغوی ته د کاري مناسبو شرایطو نشتون له کبله، افغانستان د نړۍ په کچه یو له هغو هیوادونو څخه شیمرل کیږی چې د میندو او ماشومانو د مړینې لوړه کچه لري.

اوس مهال په ټول هېواد كې نږدې ۲۰۰۰ روغتيايي دولتي مركزونه فعاليت لري چې د عامې روغتيا وزارت تر څارنې لاندې كار كوي، د دې تر څنګ۱۷۰ خصوصي روغتونونه هم پرانستي دي، په داسې حال كې چې ۹ كاله د مخه ۴۰۰ روغتونونو په ټول هېواد كې فعاليت درلود او په دې ډول د هېواد  په دولتي تشكيل كې ۱۴ زره روغتيايي كاركوونكي شته چې ۶ نيم زره يې ډاكټران ، ۵ نيم زره يې نرسان او ۲۹۰۰ قابلې دي.  

دعامې روغتیا د چارواکو په وینا دغه  وزارت د نړیوالې ټولنې په مرسته تر دې مهاله توانیدلی، چې دوه زره او اته سوو نه تر دوه زره او نه سوو پورې  نرس قابلې وروزي او د خدمت لپاره يې ټول هیواد ته ولیږي. دا مهال ۸۰۰ تنه د قابلو د روزنې په انستیوتونو کې د قابله ګي او نرسنګ په زده کړو بوختې دي، حال دا چې امنیتي ستونزو، صعب العبوره لارو او ترانسپورتي ستونزو د دوی د کار په مخ کې لوی خنډونه را ولاړ کړي دي.

دغه چارواکي وايي ، چې د نرسنګ او قابلو د روزنې د پراختیا په برخه کې له نړیوالو معیارونو سره سم ژور او بنیادي پرمختګونه شوي، چې د مور او ماشوم د مړینې د کچې په کمولو کې خورا زیاتې مثبتې پایلې لري. د دوی پهخبره، چې د ۲۰۰۲ کال په پرتله د مور او ماشوم د مړینې په کچه کې د پام وړ کموالی راغلی، په دې معنا چې پخوا به له پنځو کلونو ټیټ عمرلرونکو هرو ۴  ماشومانونه څخه یو ماشوم خپل ژوند له لاسه ورکاوه، خو نن د هرو شپږو ماشومانو نه یوماشوم خپل ژوند له لاسه ورکوي او همداشان پخوا به د هرو ۹ میندو نه یوې مور د حمل او ولادت له امله خپل ژوند له لاسه ورکاوه او نن له هرو ۱۱ میندو نه یوه مور خپل ژوند له لاسه ورکوي.

 د د غو چارواکو په وینا د هیواد په ۳۲ ولایتونو کې د قابلګۍ ښوونځي فعال دي. ۹ کاله وړاندې شاوخوا ۴۵۰ قابلې وې،  خو دا مهال په روغتیايي برخه کې په دولتي او خصوصي واحدونو کې له ۲۸۰۰ قابلو نه تر ۲۹۰۰ پورې په کار بوختې دي.

د عامې روغتیا وزارت د چارواکو په وینا، دوی د خلکو لپاره د ښو روغتیایي خدمتونو په وړاندې کولو باندې کار کوي، ځکه چې روغتیایي خدمات د هر چا بنسټیز حق دی. له دې خبرې سره سم، روغتون د هغو خلکو لپاره روغتیایي خدمتونه چمتو کوي چې د دې توانايي نلري، چې د خپل ځان درملنه په نورو لرې ځایونو کې وکړي.

په ټولیز ډول ویلی شو، چې د دغو چارواکو له خوشبینۍ  سربیره زموږ د ټولنې روغتیايي ستونزو، نفوس او ناوړه اقتصادي وضعیت ته په کتو سره لا هم د روغتیايي خدمتونو په وړادې کولو کې ډیرې ستونزئ پرتې دي، ځکه چې موږ نه باید یوازې لوی ارونه په پام کې ونیسو بلکې هغه سیمو ته هم باید پاملرنه وشي کومې چې ډیرې لرې له ښارونو پرتې دي او هلته یا د امنیتي ستونزو له کبله او یا هم د نورو موانعو له وجهې هیڅ یو صحي کارمند دې ته نه حاضریږي، چې هلته لاړ شي او دنده تر سره کړي. د عامې روغتیا چارواکو ته په کار ده، چې خپل روزل شوي کارکوونکي پرته له تبعیض د هیواد هغو سیمو ته واستوي کومې چې دغو کسانو ته ډیره اړتیا لیدل کیږي ‎، څو وروسته له دې کومه کور د زیږون په وخت او کوم ماشوم د ډیرې وړې ناروغۍ له کبله خپل ژوند له لاسه ورنکړي.

 

پاکې اوبه حیاتي اړتیا

 

پاکې اوبه حیاتي اړتیا 

د چاپيريال ساتنې د ملي ادارې د رپوټ له مخې دا وخت په كابل كې، له شلو تر ۲۵ سلنې ښاريان د نل اوبه، چې د ۹۰متره په شاوخوا كې ژورو څاګانو څخه يې ترلاسه كوي، لاس رسى لري.

د دغې ادارې د چارواکو په وینا، هغه څاګانې چې ژوروالى يې تر ٢٥ مترو وي، کېداى شي اوبه يې د خرابو اوبو د څاګانو له كبله ککړې شوې وي.

د دې ستونزې لامل دا دى چې په ښار کې د اړينو معيارونو په پام کې نيولو پرته، د خرابو اوبو لپاره څاګانې کېندل شوې دي.

اوبه د ژوندانه حياتي او مهمه ماده ده، چې له بده مرغه زموږ ډېرى هېوادوال د دغه شتمنۍ ( پاكې او صحي ) اوبو څخه بې برخې دي او په ډېرو سيمو، په تېره بيا ولايتونو او لرې پرتو سيمو كې خلك د پاكو او صحي اوبو د نشتوالي له كبله د ويالو، څاګانو او لښتيو له اوبو څخه استفاده كوي.

  د پاک چاپیریال درلودل او له پاکې هوا او اوبو څخه ګټه اخستل د ژوند لپاره تر ټولو مهم ګڼل كېږي، خو له بده مرغه چې زموږ

هېوادوال تر ډېره له دې نعمت څخه بې برخې دي.

كه څه هم په دې وروستيو كې د ارقامو له مخې په تېروڅه باندې شپږو کلونو كې، له څلويښت مليونه ډالرو څخه زياتې پيسې د پاكو او صحي اوبو په برابرولو كې لګېدلې دي، خو له دې سره سره بيا هم د پنځوس په سلو كې شاوخوا د كابل ښاريان او اويا په سلو كې ټول افغانان د پاكو اوبو له استفادې څخه محروم دي.

له دې ستونزې څخه چې  ډیری کابل ښاریان سرټکوي، عمده علتونه  يې په ښار کې له حد او اندازې زیاته ګڼه ګوڼه، د لوړو ودانیو جوړول پرته له معیاري کانالزاسیون سیستم، په دې وروستیو کلونو کې په وخت او موسم برابر د واورې او باران نه اورېدل دي چې دا ښاریان یې د پاکو او صحي اوبو له نه درلودو او یا کمښت سره مخ کړي دي.

له بلې خوا په تېرو کلونو کې د دولت لخوا  په ښار كې د مېشتو خلکو لپاره د کانالونه د کېندلو يوه طرحه تر لاس لاندې نیول شوې وه، پداسې حال كې، چې په كليو او بانډو كې خلك له ككړو او غير صحي اوبو څخه كار اخلي، ځكه هلته نه نلونه شته او نه هم ژورې څاګانې، نو دوى اړ دي، چې د ويالو، لښتيو، ډنډونو او هغو څاګانو له اوبو څخه كار واخلي، چې  ډير لږ ژور والى لري او له صحي پلوه يې اوبه د څښلو وړ نه دي.

بل لوى كړاو چې د كابل په ښار كې محسوسېږي، تر ځمكې لاندې اوبه دي چې د اټكل له مخې دوه سوه زره متر مكعبه لاندې دي ، چې دغه اندازه يوازې د درې تر درې نيم مليونه خلكو لپاره بسنه كوي، پداسې حال كې چې اټكل کېږي، په راتلونكو ۱۰او يا هم تر ۱۵كلونو پورې به د كابل ښار د اوسېدونكو نفوس له اووه تر اته مليونو پورې ورسېږي.

همدا شان د هېواد په ښارونو او په تېره بيا د كابل په ښار كې هم د ډيرې ګڼې ګوڼې له وجه د ښار ټول اوسېدونكي نه شي كولاى، د نل له اوبو څخه برخمن شي، نو ځكه يې په كورونو كې څاګانې ويستلې، چې د دغو څاګانو اوبه هم پاكې نه دي، لكه څنګه چې وينو په ښار كې يو زيات شمېر جګې ماڼۍ او تعميرونه جوړ شوي، چې د ښار په بېلابېلو سيمو كې يې د بد رفت ژورې څاګانې كېندلې، چې دا كار د دې لامل ګرځي، چې د څښاك د اوبو څاګان هم اغېزمن كړي. له بلې خوا له دې كبله، چې د كانالزاسيون يو منظم سيستم وجود نه لري، نو د داسې څاګانو اوبه غير صحي دي.

په هېواد كې د يوه منظم سيستم نه درلودل د دې لامل ګرځيدلى، چې زموږ هېوادوال له پاكو او صحي اوبو څخه محروم پاتې شي، پداسې حال كې، چې نژدې ۸۱ متر مكعبه اوبه زموږ له هېواده بې ځايه او بهر تويېږي. كه چېرته دولت په سمه توګه او بنسټيز ډول كار وكړي، كولاى شي دغه اوبه مهار كړي او د كانالونو او د اوبو د ذخيرو په جوړولو سره د صحي اوبو له پلوه د خلكو ستونزې اوارې كړي او زموږ خلك له پاكو او صحي اوبو څخه، چې يوه حياتي ماده ده، برخمن شي. 

        

ملکیان دې خوندي کړی شي

 

ملکیان دې خوندي کړی شي

په دې وروستیو کې یو ځل بیا د ملکي تلفاتو د ډیریدو خبرې کیږي، چې له بده مرغه هرکله چې بیا د ښکیلو غاړوڅخه په دې هکله پوښتل کیږي، دا خبره ترینه اوریدل کیږي چې جګړه ده او په جګړه کې خو حلوا نه ویشل کیږي .

خو بالاخره جګړه هم ځان ته اصول او قوانین لري ، چې په نړۍ کې د جنګ ښکیلې غاړې یې په رعایت مکلفې دي. له کومه وخته چې په هیواد کې د جګړې خونړی ټغر غوړول شوی دی ، له هغه وخت څخه بیا را په دیخوا بې ګناه او ملکي افغانان د دغو خپل منځیو جګړو قرباني کیږي. د ۱۳۵۷ کال د ثور له اوومې نیټې تر ۱۳۷۱ کال تر اتمې نیټې یو نیم ملیونه کسان شهیدان ، دوه ملیونه معیوب ، پنځه ملیونه بې ځایه شوي او د یو ملیونو په شاوخواکې ښځې کونډې شوې او د ۱۷۷ ملیارده ډالرو په ارزښت زیر بنایي او عام المنفعه تاسیسات له منځه تللي .

تر هغه وروسته یعنې د ۱۳۷۱ کال د ثور له اتمې تر ۱۳۷۵ کال ۶۵ زره کابلیان ووژل شول او د ۱۲۷ ملیارد ډالرو په ارزښت زیر بنايي تاسیسات هم له منځه لاړل ، چې تر دې دمه د دوه ملیونو په شاو خواکې بې ګناه افغانان وژل شوي.

ملګري ملتونو په خپل هغه رپوټ کې چې څه وخت وړاندې یې خپور کړ، دا په ګوته کړه ، هغه ملکېان چې د سږکال په اولو شپږو مېاشتو کې وژل شوي او ېا زخمي شوي ، دهغو شمېر د پروسږکال په تناسب ٣١ فېصده زېات دی. په دغه شمېر کې ١٣٠٠ مړي او ٢٠٠٠ زخمېان شامل دي.

د ملګرو ملتونو رپوټ وايي، چې د حکومت ضد قواوې په افغانستان کې د ٧٦ فېصده ځاني تلفاتو مسوولېت په غاړه لري او دا د تېرکال په تناسب ٥٣ فېصده زېاتوالی څرګندوي. په دغه رپوټ کې ١٢ فېصده تلفات دامرېکا، ناټو او حکومت طرفدارو قواوته منسوب ګڼل کېږی.

د ملګرو ملتونو خاص استاځي ستېفن ډي مستورا دغه رپوټ دخبردارۍ رپوټ بللی دی. د هغه په وینا چې ددغی شخړې غټ قېمت او انساني تاوان د ملکېانو له خوانه ورکول کېږی، په خاصه توګه د ښځو اوماشومانو له خوانه.

په  افغانستان کې د ملکي کسانو مرګ ژوبله هغه نه ختمیدونکی داستان دی ، چې د طالبانو له دوهم ځلي منځ ته راتګ (۲۰۰۴) کال څخه را پدیخوا یو ځل بیا پرته له ځنډه ادامه لري او دهغه ختم ته نه یوازې هیله من کیدای نه شو ،بلکې د ناټو د جنرالانو په وینا ،. چې د جګړې په تشدید یا چټکتیا سره به دغه مرګ ژوبلې او تلفات نور هم  زیات شي.

په روانه تپل شوې جګړه کې عملیات داسې تر سره کیږي، چې له دواړو لوریو ملکي کسانو ته د یوه میږي په اندازه هم پاملرنه نه کیږي او په ډیره بې رحمانه توګه د مرګ کومي ته استول کیږي.  تر ټولو دردونکې خو بیا دا ده ، چې په څو څو واره دا تیروتنې تکراریږي او وروسته بیا د بښنې په غوښتو او یا په دې اړه به تحقیق تر سره شي بسنه کیږي . پوښتنه خو دا ده چې ولې بهرني جنرالان په وار وار سره خلکو ته د وضعیت د لا خرابیدو بد زیری ورکوي؟ سربیره پر دې چې په هیواد کې د امنیت د تامین په مقصد د ملګرو ملتونو او نړیوالو د پریکړو پر بنسټ د څلویښتو په شاوخواکې بهرني قوتونه هم شتون لري، خو بیا هم خلکو ته له نا امنیو څخه د ویرې پیغامونه ورکول کیږي. په تیرو څه د پاسه دیرش کلونو جګړو کې خلک له ویرې ډکې د ژوندانه شپې ورځې تیروي او د هر نوي دولت په راتلو یې د سولې او آرامۍ هیلې او آرزوګانې په زړونو کې غوټې وهي ، خو له بده مرغه بیا ډیر ژر يې دا هیلې او آرزوګانې د جګړې د نوې لړۍ له پیل سره له خاورو سره خاورې شوې.

په پای کې ویلی شو چې د افغانستان جګړه اوس په یوه نه حلیدونکې معما بدله شوې ، چې حتی نړیوال یې د حل لارې ته ګوته په خوله دي، خو یو څه چې د ویلو وړ دي هغه دا دي چې تر څو په خپله افغانان سره یو لاس او یو موټی نه شي او دغې غمیزې ته د حل لاره ونه مومي، نورې ټولې هڅې به بې ګټې وي.     

 

د وړو نجونو ودول، بل ظلم

 

د وړو نجونو ودول، بل ظلم

په هیواد کې ۵۰ سلنه نجونې له ۱۵ کلنۍ څخه په کم عمر کې ودیږي، چې دا یو ناقانونه عمل دی. دغه ټکی په هغه سروې کې څرګند شوی، چې په هیواد کې د ښځو پر وړاندې د زور زیاتي په اړه د یوناما د بشر د حقونو څانګې لخوا تر سره شوې ده.

د ۲۰۱۰ کال په اوږدو کې د شمالي ولایتونو په ګډون چې کومه سروې ترسره شوه ښیي، چې د همدې کورني تاوتریخوالي له کبله دي، چې نجونې له کور څخه تښتیدو او نورو غیر قانوني کړنو لکه ځان وژنه او ځان سوځونې ته مخه کوي.

 د نجونو او ښځو پر وړاندې تاوتریخوالی زموږ په دودیزه ټولنه کې کومه نوې پدیده نه ده، بلکې له کلونو، کلونو راپدیخوا زموږ په  نارینه سالاره ټولنه کې د نجونو او ښځو په وړاندې په بېلابېلو بڼو تاوتریخوالی وجود لري. په ډېری لرې پرتو سیمو کې، چې کله په یوه کورنۍ کې نجلۍ زیږي، د زیږون په هماغه لومړیو شیبو کې د پلار او یا د مور د خپلوانو زوی ته په نامه کیږي او یا هم همدا چې د اوو کلونو شي، نو بیا یې یو چا ته په نامه او یا هم ودوي.

به لرې پرتو سیمو کې لا هم چې ۹ کاله د کرزي د حکومت تیریږي د نجونو لپاره د لیک لوست شرایط برابر نه دي او نجونې نشي کولای، چې وروسته له اووه کلنۍ څخه له کور څخه بهر ووځي. زموږ د ټولنې د وروسته پاتې سیمو نجونې بیا کله چې د دوو کورنیو تر منځ بدي یا دښمني رامنځته کیږي، نو بیا په بدو کې ورکول کیږي او پرته له دې، چې د هغوی عمر یا سن ته پاملرنه وشي، یا د ډېر عمر او ښځې او ماشومانو خاوند سړي ته ودیږي او یا هم د کلي د مشرانو او سپین ږیرو د پریکړې پر بنسټ یوه ډېر وړوکي ماشوم ته په نکاح ورکول کیږي، دا ټول هغه بې ځایه دود او دستورونه دي، چې زموږ په ټولنې د وګړو د بې سوادۍ او ناپوهۍ له کبله په ټولنه کې له کلونو، کلونو راپدیخوا په ځای پاتې دي.

که په ټولیز ډول نظر وکړو وینو، چې د ښځو په وړاندې تاوتریخوالی په ټوله نړۍ ان په پرمختللو ټولنو او هېوادونو کې هم وجود لري، خو توپیر په دې کې دی، چې د دغو تاوتریخوالو بڼې توپیر لري.

په پرمختللو هیوادونو کې د ښځو په وړاندې تاوتریخوالی په مډرنه یا په پرمختللې بڼه موجود دی. خو زموږ په هیواد کې بیا دغه تاوتریخوالی د سواد د ټیټې کچې، اقتصادي ستونزې، کورنیو ناخوالو او بې ځایه دود او دستورونو له کبله موجود دي.

د دغو تاوتریخوالو قرباني بیا تنکی نجونې او ښځې دي. زموږ هیواد له ډیرو پخوا وختونو راپدیخوا د هغو ټولنیزو ناخوالو شاهد دی، چې په کې نه یوازې ښځې او نجونې موخه کرځي، بلکې د ناوړه دود او دستورونو له وجهې، تنکي ځوانان او نارینه هم قربانی کیږي، کله چې په یوه کورنۍ کې کوم نارینه مری، نو بیا د هغه کونډه د دې حق نه لری، چې له کوره ووځي، هغه په دې مفهوم، چې د میړه د کورنۍ له یوه غړي سره به که هغه ماشوم وي یا ځوان او که سپین ږیری نکاح کوي. او که نه نو د سرغړونې په صورت کې ماشومان ترې اخیستل کېږي او کونډه له کوره وباسي. دا ټولې هغه ناخوالې دي، چې زموږ د ټولنې نجونې او ښځې یې زغمي.

زموږ د ټولنې يوه بدبختي دا ده، چې ښځې ته هميشه د دوهم جنس په سترګه كتل كيږي او تل د كورنيو او ټولنيزو ستونزو په رامنځته كيدو كې تر نارينه وو، ډيره پړه بلل  کېږي. ډېر ځله دا ليدل شوي، چې په يو زيات شمېر كورنيو كې که کله هم د كورنۍ نارينه غړی له كومې ستونزې سره مخ شي، نو بيا ښځه تر فشار لاندې نيسي. همدا شان د سوځېدنو په پيښو كې هم ډيری متضررې ښځې دي، چې د کورنیو د ډېرو ظلمونو له کبله ځان سوځونه کوي.

تجربو ښودلې حتى كه د ستونزو په رامنځته كيدو كې سل په سله هم نارينه ملامته وي، خو بيا هم سزا ښځې ته وركول كيږي، ځكه چې زموږ ټولنه نارينه سالاره ده او يو نارينه دا حق لري، چې له ښځې سره هر ډول، چې وغواړي چارچلن وكړي. هغه د يوه جنس په ډول خرڅه كړي، د يوه حيوان په ډول ترينه كار واخلي، د ژوندانه ناخوالې پرې تحميل كړي او په پاى كې يې كه په اصطلاح ريګ ترغاښ لاندې راغى، حتى هغه ووژني. دا مبالغه نه ده، ځكه په تيره يوه مياشت كې يو ځل بيا د هيواد له بيلابيلو سيمو څخه د كورنۍ د نارينه غړو له خوا د ښځو د وژنو ډيرې پيښې رامنځته شوې، چې سختې دردوونكې او نه زغمونکې دي

په کوټلي ډول په افغاني ټولنه کې په تېرو څو کلونو کې د ښځو ژوند ته ورپېښې ستونزې او هغوی ته همیشه د دويم جنس په سترګه کتل او نظر ته يې اهميت نه ورکول او په پای کې د بېلابېلو تورونو په پورې کولو سره د هغوی د وژلو يو لوی عامل د دولت، د عالمانو د شورا او د ښځو په چارو کې د اړوندو کورنيو او بهرنيو ادارو، چې په سلګونه مليونه ډالره په دې موخه ترلاسه کوي، چې د ښځو ژوند ته بهبودي ورکړي، نارسايي او د داسې پېښو په وړاندې د دوی نه جديت دی. که چېرته دغه وضعيت دوام وکړي، د ډېرۍ افغان مېرمنو ژوند به له ګواښ سره مخ وي.

 

له ښاروالې سره مرسته د ښاریانو دنده

 

له ښاروالې سره مرسته د ښاریانو دنده

د کابل ښار د افغانستان د مشهورو او لرغونو ښارونو څخه شميرل کيږى، چې د تاريخ په مختلفو دورو کې د مرکزي حيثيت درلودونکی دی.

د لرغون پېژندونکو د اټکل له مخې د افغانستان پایتخت (کابل) ٢٨٨٠ کاله لرغونتوب لري، يعنى د ايټاليې د روم د ښار له جوړيدو څخه  يوه پېړۍ دمخه رامنځته شويدى.

دې ټکي ته په کتو سره،  د افغانستان حکومت د لړم د مياشتې په ٢٠ نېټه په کابل ښار کې د کابل د پيدايښت ورځ د يوه ورځني علمي او څيړنيز سمينار په ترڅ کې ولمانځله.

ددې سمينار موخه، کابليانو ته د يو ښه حس ورکول وو، ترڅو پوه شي چې کابل په تېرو پېړيو کې څنګه و. کابل د وياړ، پاک او د درناوى ښار و او هغو کسانو چې د لړم د مياشتې د ٢٠ نېټې په مراسمو کې ګډون کړی و، ټولو په يوه خوله وويل: " دا د کابل ښار د برم د بيا ترلاسه کولو وخت دى."

نن ورځ، پلازمينه په چټکۍ سره پراختيا مومي، خو له موجوده خاورو  او ګڼ شمېر خوسا شویو کثافاتو سره مبارزه دوام لري او د نورو ښارونو په شان د ښار چاپېريال د ګاډو، جنراتورونو، په بخاريو کې د کثافاتو او لرګيو د سوځولو له امله ککړ دى.

د ښار وياړ د هر ښار لپاره مهم دى، په ځانګړې توګه لکه کابل ښار ته چې د بېلابېلو ننګونو سره مخ دى. ددې لرغوني ښار د برم د بيا ترلاسه کولو لپاره بايد د هغه څارنه وشي، هغه پاک وساتل شي او له کابل ښاروالۍ سره مرسته وشي.

له کوم وخت نه چې په هیواد کې تپل شوې جګړې پيل شوې، د هیواد له بیلابیلو ولایتونو څخه د هیوادوالو د راتګ بهیر ، کابل ښار ته زور وموند او له هر ګوټ څخه خلک یا د ناامنیو او یا هم د کار د نه شتون له کبله کابل ښار ته را کډه شول او په دې ډول د کابل ښار له خپل ګنجایش څخه زیات د استوګنو جوګه شو. طبعا کله چې په یوه محیط کې له اندازې زیاته ګڼه ګوڼه جوړه شي، نو حتمي ده، چې د هغه سیمې په چاپیریال کې هم څه ناڅه ستونزې رامنځ ته کیږي. کابل ښار هم د تاریخ په اوږدو ، په تیره بیا په تیرو وروستیو کلونو کې له ډول ډول چاپیریالي ستونزو سره مخامخ شوی.

زموږ د پيړۍ او اوسني عصر لويه ستونزه محيطي پرابلومونه او ستونزې جوړوي. د چاپيريال ككړتيا اوسني نسل ته لوى ګواښ متوجه كړى دى. پوهانو ته ثابته شوې ده، چې د چاپيريال ساتنې په برخه كې څيړنې نظر نورو ټولو څيړنو ته ستونزمنې، مهمې ، د بيلابيلو برخو لرونكې او ضروري دي. چاپيريال ساتنه او د طبيعي توازن حفظ هم د بشريت او هم د ټولو نورو ژونديو موجوداتو ( ونو ، بوټو، ژويو) لپاره حياتي ارزښت لري. زموږ په ټولنه كې هم دا ستونزه په يوه اساسي او دپام وړ مسلې اوښتې ده. دا څرګند حقیقت دی چې د هر هیواد پایتخت د هغه نمایندګي یا استازیتوب کوي.

کابل چې د هیواد پایتخت یادیږي هغه ښار دی، چې ورته د بیلابیلو هیوادونو څخه بهرني میلمانه راځي. پرته له هغې هم د پایتخت په صفت لازمه ده چې د پاک ساتلو په چارو کې یې د ښاروالۍ تر څنګ ‎، ښاریان هم خپله ونډه ادا کړي. په ښار کې له حده زیاته ګڼه ګوڼه ، د ځینو ښاریانو لخوا د ښاري فرهنګ نه مراعاتول او نه پاملرنه ټول د دې لامل ګرځیدلي، چې کابل بدل شي په له کثافاتو ډک ښار او سرکونه یې هم د ډیرو نقلیه وسیلو له کبله په ساعتونو ساعتونو د ټرافیک په مخ وتړل شي.

سره له دومره ستونزو له تیرو څو میاشتو را پدیخوا وینو، چې کابل ښاروالې یو لړ هڅې د ښار د سړکونو، کوڅو او لښتیو په جوړولو او د ټولیزو حشرونو په لاره اچولوسره  د ښار د بیلابیلو سیمو په پاکولو کې پیل کړې ، چې په رښتیا هم د ښار په بڼه کې د پام وړ بدلون رامنځ ته شوی ، چې دا په ډاګه کیږي چې کار په پوره درز روان دی او دا هڅې د نوي کابل ښاروال په راتګ سره پیل شوې، چې واقعا د ستاینې وړ دي.

 دهمدغو هڅو په ویاړ وو، چې د ولسي جرګې لخوا کابل ښاروال او ټیم یې د تلې یا میزان د میاشتې په ۲۷ مه نیټه ولسي جرګې ته وربلل شوي وو، چې د خپلو کارونو راپور ورکړي او بیا د جرګې د استازو لخوا د هغوی د ښو او با ارزښتو کارونو له کبله د ستاینلیک په ورکولو وویاړل شول.

خو دا باید له یاده ونه باسو چې تر څو په خپله کابل ښاریان خپل مسوولیتونه درک نه کړي او په هغه څه چې مکلف شوي ، هغه په پام کې ونه نیسي او له اړوندو چارواکو سره د ښار په پاک ساتلو او بیا رغونه کې مرسته ونه کړي ، که ښاروالې هر څومره هڅه وکړي ، نو دومره به ګټوره نه وي، ځکه هغه متل دی ، چې وايی:( له یوه لاس څخه ټک نه خیژي) نو ځکه خو د خلکو مرسته، د مسوولیتونو احساس او د عمل په ډګر کې کار له مهم او اړینو ټکو څخه دي.