RSS  

                              په عمومي حشر كې د خلكو ونډه كمه وه

له تېرو شپږو كلونو راپديخوا، چې اكثرو مهاجرينو د نوي نظام له راتګ سره هيواد ته مخه كړې، ټول زور يې پر كابل ښار اچولى او له دې كبله دغه ښار له هره اړخه له ګڼو ستونزو سره مخ دى. يوه لويه ستونزه، چې كابل تل ورسره په دې شپږو كلونو مخ دى هغه د ښار صفايي ده، چې نه دولت او نه هم خلكو ورته پوره توجه كړېده.

كابل ښاروالۍ وخت ناوخته ځينې هڅې كړې دي، خو تر هغه بريده، چې دغه هڅې موثرې ثابتې شي، كوم اساسي ګام نه دى پورته شوى. ځكه كابل د افغانستان پايتخت دى او په كار ده، چې د يوه پايتخت په توګه د هغه پاكي او صفايي ته توجه وشي، چې نه ده شوې.

د كابل ښار اوسېدونكو هم د هغه مسووليت له كبله، چې د خپل ښار په وړاندې لري، دغه مسووليت نه دى ترسره كړى، چې څرګنده بېلګه يې موږ د كابل ښار په لارو كوڅو كې په ځاى بيځايه د كثافاتو په كوټې كولو كې وينو.

د دې لپاره، چې موږ هم د نورې نړۍ د هيوادونو د پايتختونو په خېر خپل پايتخت هم پاك او سوتره ووينو په كار ده، چې خلك او دولت په ګډه مټې راونغاړي او د چاپيريال په پاك شاتلو كې ونډه واخلي. د دې كار لپاره لازمه ده، چې پخپله خلك او يا هم ښاروالي د يوه منظم پلان له مخې په هرو دريو مياشتو كې يو عموموي حشر په لاره واچوي او دا هغه كار دى، چې د ښار د پاكوالي ضمانت كولى شي. خو متاسفانه، چې دغه روحيه ډېره كمزورې ده او بايد د هغه غښتلتيا لپاره ډېر كار وشي.

د زمري په څلورمه نيټه د جمعې په ورځ، د كابل ښار د پاكۍ په خاطر يو عمومي حشر په لاره واچول شو، چې په دې كار سره د همغې ورځې تر پايه پورې د ښار بيلابيلې برخې د ښاروالۍ د كاركوونكو، وزارت خانو د مامورينو، امنيتي ارګانونو او نورو بنسټونو له خوا پاكې شوې، چې په رښتيا هم د ښار د پاكۍ په خاطر يو مثبت او ګټور اقدام و.

انسان په كومه ټولنه كې، چې ژوند كوي، دنده لري، چې په اړونده ټولنه كې د نورو ټولنيزو نزاكتونو د مراعاتولو تر څنګ د خپلې سيمې د پاكۍ په ساتلو كې هم پوره پاملرنه وكړي او لكه څنګه، چې د خپلې كورنۍ چاپيريال پاك ساتي، خپله كوڅه او ښار هم پاك وساتي.

نن سبا د ټولې نړۍ په كچه د چاپيريال د ساتنې په برخه كې يو زيات شمير ستونزې لكه د هوا ككړوالى، صوتي ككړوالى او نورې ستونزې موجودې دي. خو له بده مرغه دغه ستونزې بيا تر نورو ټولو زموږ په هيواد  كې ډيرې تر سترګو ګيږي.

زموږ د هيواد په لويو ښارونو په تيره بيا د كابل ښار كې د خلكو د ډيرې ګڼې ګوڼې له كبله دغه ستونزې بنسټيزې او د پام وړ ګرځيدلې، چې په هيواد او په تيره په لرې پرتو سيمو كې د امنيتي ستونزو، وچكالۍ او كمزوري اقتصادي له كبله د هغو سيمو استوګن د كار موندلو په موخه دې ته اړ شوي، چې لويو ښارونو او په تيره بيا مركز (كابل ښار) ته مخه كړي.

د وګړو د همدغې ګڼې ګوڼې له كبله د كابل ښار استوګن، د چاپيريال او صوتي ككړتيا څخه له ستونزو سره مخامخ دي.

كه څه هم د ښار په بيلا بيلو برخوكې د كثافاتو د اچولو په خاطر صندقونه ايښودل شوي، خو له بده مرغه زموږ ځينې ښاريان د مسووليت د نه احساس كولو له كبله د دې په ځاى، چې كثافات په ټاكلي ځاى كې واچوي، د صندوق شاو خوا يې اچوي او يا خو د ځان د نه په عذابولو په خاطر دا زحمت نه وباسي، چې ترټاكلي ځاى پورې يې ورسوي او همدا، چې د خپل كور له دروازې څخه يې را و ايستل د كور مخې يا د بل ګاونډي د كور مخې ته اچوي، چې دا كار بيا پخپل وارخورا ناوړه عمل دى.

زموږ د ځينو هيوادوالو او ښاريانو د همدغې نه پاملرنې له كبله زموږ كوڅې او ښارونه له كثافاتو ډك دي، چې له يوې خوا د ښار بڼه ناپاكه ښكاري، له بلې خوا ښاريان له بيلا بيلو ناروغيو سره لاس او ګريوان كوي. د ښار په پاكۍ او ستره ګۍ كې يوازې ښاروالي نه شې كولاى، چې د ټول ښار او كوڅو نظافت وساتي، بلكې همدا ښاريان دي، چې د مسووليت په احساسولو كولاى شي، د ښاروالۍ له چارواكو سره مرسته وكړي او خپل ښار هم خپل كور وګڼي. له بلې خوا د اسلام په مقدس دين كې هم نظافت د ايمان جز ګڼي، نو اړينه ده، چې هرڅوك په دې امر كې خپله ايماني او وجداني دنده ترسره كړي، خو په خواشينې سره بايد ووايو، چې زموږ ډير شمير ښاريانو په دغه ټولنيز امر يعني  حشر كې لكه څنګه، چې اړينه  وه برخه وانه خستله او ځانونه يې بې مسووليته وګڼل او لكه  د نورو ورځو په څير يې خپلو ورځنيو دندو ته ادامه وركړه، چې د دوى دغه بې تفاوتي او برخه نه اخستنه د ډير تاسف او خواشينۍ وړ ده، ځكه كه د نړۍ په كچه نورو هيوادونو ته نظر واچوو وينو، چې وګړي يې څومره د خپلو خلكو او ټولنې په وړاندې د مسووليت احساس كوي او تل خپلې شخصي ګټې د ملت په ګټو كې ويني خو موږ بيا داسې نه يو، تل مو خپلې شخصي ګټې د ملت تر ګټو  پورته ګڼلې او هيچكله مو د هيواد پالنې احساس په زړونو كې نه دى را ژوندى كړى ا و دا مو هم نه دي ويلي، چې هيواد مو د كور حيثيت لري. 

د هيواد، ټولنې او خلكو په وړاندې همدغه بې تفاوتي د دې لامل ګرځي، چې زموږ هيواد په وروسته پاتې هيوادونو كې وشميرل شي.

افغانستان د ميندو په مړينه كې دوهم مقام خپل كړ

په دې وروستيو كې د ځينو رپوټونو له مخې افغانستان د نړۍ په كچه د ميندو په مړينه كې دوهم مقام خپل كړى، چې د دغه مقام تر لاسه كول نه يوازې دا ، چې يوه انديښمنوونكې خبر ده، بلكې يو ځل بيا يې زموږ د هيواد هويت د نړيوالو په ذهن كې تر پوښتنې لاندې راوستى، ځكه افغانستان په تيرو كلونو كې هم د مخدره توكو په كر او قاچاق كې د نړۍ له هغو هيوادونو څخه شميرل كيږي، چې د نړۍ په كچه ۹۶% مخدره توكي توليدوي.

د پوښتنې ځاى خو دا دى، چې ولې موږ تل په منفي مواردو كې لومړى او دوهم مقامونه ترلاسه كوو؟

كه تيرو دريو لسيزو ته نظر واچوو، دا به په ډاګه شي، چې بې وزله افغانان تل د زور واكانو او د هغوى د بهرنيو بادارانو د غوښتنو او سياستونو ښكار او قرباني شوي دي. د دغو نا خوالو ډيرى قربانيان زموږ ښځې او ماشومان دي، چې د بيلابيلو عواملو له كبله يې خپل ژوند له لاسه وركړى. په هيواد په تيره بيا په ولايتونو، كليو او بانډو كې د ژوند شرايط ډير ستونزمن دي. د ښځو او نجونو لپاره د ليك لوست هيڅ ډول آسانتياوې نه شته او كه په دې وروستيو كلونو كې په دې برخه كې څه نا څه كار هم شوى و، د امنيتي شرايطو د خرابيدو له كبله بيا دغه لړۍ په ټپه دريدلې، په تيره بيا په جنوبي سيمو كې د نجونو ښوونځي سوزول كيږي، ښځې او نجونې نه شي كولاى، چې په دولتي او غير دولتي ادارو كې كار وكړي. له بلې خوا د ښځو صحي وضعې ته هم كومه خاصه پاملرنه نه كيږي. له يوې خوا اقتصادي ستونزې او لكه څنګه، چې اړينه ده، د يوې اميدوارې مور د سمې تغذيې د شرايطو نه شتون، له بله پلوه د صحي مركزونو او كلينيكونو نه شتون او كموالى، د دغو مړينو د كچې د لوړوالي لامل ګرځي.

همدا شان په دې وروستيو كې د افغانستان د عامې روغتيا وزارت اعلان كړه، چې په ورځنۍ كچه ۴۴ تنه ميندې د ماشوم زېږولو پر مهال مري. دا اعلان د ميندو له دې دومره مړينې سره ښيي، چې خلك له څه ډول بدبختيو سره مخ او زېږونې له كومې فاجعې سره ملې دي.

څو مياشتې وړاندې په كابل كې د ملګرو ملتونو يونسف ادارې اعلان كړه، چې په ورځنۍ كچه په افغانستان كې ۶۰ ميندې د صحي اسانتياو د نشت له كبله خپل ژوند له لاسه وركوي، اوس كه دا مړينې د ۶۰ او ۴۴ ترمنځ وي د يوې انسانې غمېزې څرګندويي كوي.

په هرحال په هر يوه ساعت كې د دوو ميندو مړينه دا ښيي، چې افغانې ميندې په څومره ستونزمنو شرايطو كې ژوند كوي او ډېرى ميندې زموږ په هېواد كې له وړاندې ناروغه دي، ټوبركلوز د دغو نارغيو له ډلې هغه خپور شوى مرض دى، چې په سلو كې ۵۰ ميندې پرې اخته دي، پرهغو سربيره د شكر، ځېګر، اعصابو، د هډوكو درد، نفس تنګي او څو نورې ناروغۍ هم شته دي، چې په ښځو كې زياتې ليدل كېږي، چې دا مرضونه او ناروغۍ د ښځو د زېږونې پروسه ډېره سختوي او دا هغه ناروغۍ دى، چې ترهرڅه وړاندې بايد تداوي شي او بيا وروسته د ولادت او زېږون لپاره تيارى ونيول شي. دا هم د يادونې ده، چې د ښځو يو شمېر ناروغۍ د حاملګۍ پروخت د هغوى ماشومانو ته لېږدي او كه چېرې ماشومان نړۍ ته ژوندي هم راشي دغه ناروغۍ به يې ملتيا كوي او د ژوند په اوږدو كې به له هغو سخت ځورېږي. همدغه راز د ميندو مړينه او د هغوى پرله پسې زياتې زېږونې له وروسته پاتې فرهنګه هم سرچينه اخلي او ترهغه، چې د دغو نيګړتياوو په وړاندې مبارزه ونه شي او ښځې او نارينه دواړه د دغې مسئلې په اړه علمي درك خپل نه كړي او په علمي چوكاټ كې له هغو سره چلند ونه لري، ناشونې ده، چې د ميندو د مړينې كچه دې ښكته او په هغو كې دې بدلون راوستل شي.

د حيرانتيا ځاى خو لا دا ده، چې د افغان دولت په چوكاټ كې او يا هم ځينې غير دولتي موسسې د مور او ماشوم په برخه كې فعالې دي، خو بيا هم دا ستونزه موجوده ده او افغانستان د ميندو په مړينه كې دوهم مقام خپلوي، پوښتنه دا ده، چې دغه فعالې موسسې په څه بوخت دي او ولې د دغې مړينې كچه زياته شوې ده؟ ايا داسې خو به نه وي، چې په دې نامه كومې مرستې له افغانانو سره كېږي حيف و ميل كېږي؟

د ايدز د پراختيا وېره زياته شوې

كه څه هم په افغانستان كې تر اوسه د ايدز ناروغانو د شميرې د معلومولو په خاطر كومه خاصه څيړنه، نه ده تر سره شوې، خو په دې وروستيو كې د عامې روغتيا وزارت اعلان كړى، چې په افغانستان كې د دغې ناروغۍ د ناروغانو شميره مخ په زياتيدو ده او تر اوسه د ټول هيواد په كچه ۴۳۵ تنه په دې ناروغۍ اخته دي، چې دا شميره صحي مركزونو ته د دغو كسانو له ورتګ څخه په ډاګه شوې ده. همداشان چارواكو ګواښنه كړې، چې شايد دغه شميره د ټول هيواد په كچه د ۲۰۰۰ نه تر ۲۵۰۰ پورې ورسيږي.

خو ځينې كارپوهان بيا په دې ګروهه دي، چې ښايي دغه شميره تر ۴۰۰۰ تنو پورې هم ورسيږي. په افغانستان كې ډير داسې بالقوه عوامل شته، چې په دغې ناروغۍ د ككړو كسانو په شمير كې د پام وړ زياتوالى راولي.

بهر ته د هيوادوالو مهاجرتونه، په دغې ناروغۍ د اخته كيدو او د هغې د مخنيوي په هكله د خلكو نه خبرتيا، په مخدره توكو د يو زيات شمير كسانو روږدېدنه، په تيره بيا هغه مخدره توكي، چې د پيچكارۍ په وسيله تزريقيږي، د نظافت نه مراعاتول، په روغتونونو او كلينيكونو كې د طبي وسايلو نه تعقيمول او په ټولنه كې د اخلاقي فساد د شتون له كبله د غير مشروع او ناوړه جنسي اړيكو شتون هغه څه دي، چې د ايدز يا hiv  د ناروغۍ د پراختيا سبب ګرځي.

د سيمې په كچه افغانستان هغه هيواد دى، چې ډېر ژر د دغې مهلكې ناروغۍ ښكار ګرځېدلى، شي ځكه يو زيات شمېر افغانان د تېرو جګړو او دوامدارې اوزګارتيا له كبله نږدې ګاونډيو هيوادونو ته كډوال شوي او په بېلابېلو بڼو د دغې ناروغۍ ښكار شوي دي. اوس چې دغه هيواد وال بېرته راګرځي، طبعي ده، چې دغه ناروغي هم ورسره رادرومي، دغه د بېرته راستنيدو لړۍ، چې ورځ په ورځې پراختيا مومي ورسره د دغې ناروغۍ د انتقال وېره هم زياته ده. كه څه هم اړوندې ادارې او چارواكي يو لړ امار او ارقام په دې برخه كې وړاندې كوي، خو دا هيڅكله هم هغه واقعي ارقام نه ارايه كوي، چې څومره افغانان د ايدز په ناروغۍ اخته دي.

درې مياشتې مخكې د عامې روغتيا وزارت پر ۱۶۷۸۷تنو افغانانو د معايناتو له ترسره كولو وروسته څرګنده كړه، چې ۴۳ تنه پر دې ناروغۍ اخته دي، اوس كه چېرې دا رقم د ټول هيواد د نفوسو په كچه وارزول شي نو يو اوچت رقم به په لاس راشي، چې بې له شكه د ډېرې اندېښنې او تشويش وړ ده او ضروري ښكاري، چې زموږ چارواكي او اړوندې ادارې د نړيوالو هيوادونو او موسسو په ملتيا د دغې ناروغۍ د لا خورېدو مخ نيوى وكړي. د دې ناروغۍ د مخنيوي لپاره په كار ده، چې د تشخيص او مشورې د مركزونو د جوړولو ترڅنګ د ټول هيواد او په تېره بيا د لويو ولايتونو په كچه د درملنې مركزونه رامنځته كړي او نړيوال دې ته وهڅوي، چې په دې برخه كې لا زياته مرسته ورسره وكړي.

نړيوال بانك يو هغو بنسټونو څخه دى، چې په دې برخه كې يو ځل بيا له افغان دولت سره د لس مليونو ډالرو مرسته كوي. كال نيم دمخه هم دغه بانك د لسو مليونو ډالرو مرسته كړې وه. په كار ده، چې له دغو مرستو څخه د ايدز ناروغۍ د لا خورېدو د مخنيوي په خاطر سالمه ګټه پورته شي. خو تر كومه ځايه پورې، چې څرګنده ده، په تېرو څو كلونو كې په دې برخه كې پوره هڅه نه ده شوې او لا هم د ايدز په اړه د خلكو د پوهاوي كچه ډېره ټيټه ده. اړوندې ادارې او بنسټونه بايد د مرستو له ترلاسه كولو وروسته د بيلابيلو پروژو او كمپاينونو له لارې د خلكو د پوهاوي كچه لوړه كړي او هم د لازياتو تشخيصي مركزونو د ايجاد له لارې له دغې ناروغۍ سره مبارزه وكړي.

 په دې برخه كې رامنځته شوې اندېښنه له هغه ځايه اوبه څښي، چې فساد په دولتي ادارو كې بيداد كوي، د كارپوهانو په وينا لس مليونه ډالره كمې پېسې نه دي او كېداى شي په پراخه كچه باندې د دغې ناروغۍ د مخنيوي لپاره عام تبليغات ترسره شي. دغه تبليغات بايد هغه ځايونه او سيمې ترپوښښ لاندې ونيسي، چې له ښارونو څخه لرې واقع دي، ځكه دغه خلك په پراخه كچه د دغې ناروغۍ په اړه هيڅ كوم ډول عادي معلومات هم نه لري. البته په كومو سيمو كې، چې د حساسيت احساس كېږي، په كار ده، چې له محلي ملا امامانو او ملكانو څخه پوره پوره مرسته وغوښتل شي.

دغه ناروغي په افغانستان كې بدنامه ناروغي ګڼل كېږي او ډېرى خلك هغه په جنسي روابطو پورې تړي نو له دې كبله ډېرى خلك روغتيايي مركزونو ته له مراجعې څخه ډډه كوي.

پر نورو لارو سربېره لكه څنګه دمخه ورته اشاره وشوه، ايدز هغه ناروغي ده، چې د مخدره موادو د استعمال له لارې هم سرايت كوي، د ملګرو ملتونو د سازمان د وروستيو احصاييو او ارقامو له مخې دم ګړۍ په افغانستان كې، يو مليون خلك په مخدره توكو روږدي دي او له دې جملې څخه ۷۰۰۰ تنه دغه معتادان تزريقي مخدرات كاروي، چې په خواشينۍ سره تراوسه د دغو كسانو معاينات هم نه دي ترسره شوي، چې دا پخپل ځاى د ډېرې اندېښنې وړ خبره ده.

د ايدز د ناروغۍ پراختيا يوه ستره نړيواله اندېښنه ده، د نړيوالو ارقامو له مخې دم ګړۍ د ټولې نړۍ په كچه ۳۳ مليونه خلك په دغې ناروغۍ اخته دي، چې پوره نيمه برخه يې ښځې دي.

د هغو احصايو له مخې، چې د بيلابيلو مراجعو له خوا خپاره شوي دي، د دې څرګندويي كوي، چې په افغانستان كې د ايدز په ناروغۍ د اخته كسانو په منځ كې زياته برخه نارينه جوړوي، چې څلور تنه په كې ماشومان دي.